Gminy w systemie kaucyjnym. Zwrot opakowań bliżej mieszkańców

Pozasklepowa sieć zbiórki już powstaje. Według informacji Ministerstwa Klimatu i Środowiska, w Polsce utworzono niemal 750 dedykowanych punktów zbiórki poza tradycyjną siecią handlową. Pokazuje to, że zwrot opakowań może być organizowany także w miejscach niezwiązanych bezpośrednio z zakupami. Rozwój takich punktów łączy potrzeby konsumentów i samorządów. Mieszkańcy potrzebują łatwo dostępnych miejsc, w których mogą sprawnie oddać zarówno pojedyncze opakowania, jak i większe ilości zgromadzone w domu. Gminy mierzą się natomiast ze zmianą strumienia odpadów, ponieważ część butelek i puszek trafia do systemu kaucyjnego zamiast do dotychczasowej zbiórki komunalnej. Współpraca z operatorami może pomóc samorządom określić własną rolę w nowym modelu, z uwzględnieniem celów recyklingowych oraz skutków organizacyjnych i ekonomicznych tej zmiany.

Przykładem wykorzystania istniejącej infrastruktury komunalnej jest Szwecja. W tamtejszych centrach zbiórki odpadów, pełniących funkcję zbliżoną do polskich PSZOK-ów, działają automaty Pantamera Express. Konsumenci mogą wsypywać do nich większe partie puszek i butelek PET, łącząc zwrot opakowań kaucyjnych z oddawaniem innych odpadów. W tamtejszych centrach zbiórki odpadów działa ponad 70 automatów Pantamera Express. W Portugalii dodatkową sieć uwzględniono już przy uruchamianiu systemu w pierwszej połowie br. Według operatora SDR Portugal sieć ma obejmować 50 kiosków zwrotu w 38 gminach, wdrażanych stopniowo – mówi Piotr Gęśla, dyrektor zarządzający Envipco Polska.

Holandia rozwijała system etapami, obejmując nim najpierw stopniowo butelki plastikowe, a następnie puszki. Rozbudowie zbiórki towarzyszy tworzenie dodatkowych miejsc zwrotu o dużej przepustowości. W ubiegłym roku uruchomiono automat do zbiorczego przyjmowania opakowań na gruncie miejskim przy punkcie recyklingowym w Amsterdamie. Z kolei według organizacji pozarządowej Verpact, liczba urządzeń przyjmujących większe partie opakowań wzrosła z 96 w 2025 r. do 179 w pierwszej połowie 2026 r. Dane te dotyczą całej sieci, bez wyodrębnienia punktów przy infrastrukturze komunalnej. Rozwijane są również osobne punkty zwrotu, które uzupełniają sieć i ograniczają obciążenie supermarketów.

W Polsce samorządy mogą wykorzystać znajomość lokalnych potrzeb do wskazywania miejsc, w których dodatkowy punkt będzie najbardziej przydatny. Dotyczy to zarówno PSZOK-ów, jak i okolic dworców, obiektów sportowych czy terenów o dużym ruchu turystycznym. Wspólnie z operatorem, lokalnymi partnerami i dostawcą technologii można ustalić sposób obsługi, finansowania, odbioru opakowań oraz utrzymania urządzeń. Ważne jest dopasowanie przepustowości do liczby użytkowników, również w sezonowych szczytach ruchu. Pierwsze polskie wdrożenia pokazują, że taki model znajduje zastosowanie także w miejscowościach nadmorskich. Urządzenia działające między innymi w Mielnie pozwalają połączyć zwrot opakowań ze spacerem lub inną codzienną aktywnością. Ich obecność jest przykładem rozszerzania dostępności systemu w miejscach, z których korzystają zarówno mieszkańcy, jak i turyści. 

W punktach publicznych znaczenie ma również sposób odzyskania pieniędzy. Możliwość przekazania kaucji bezpośrednio na kartę płatniczą pozwala zakończyć zwrot bez dodatkowej wizyty w kasie sklepu i wymiany wydruku. Takie rozwiązanie jest już stosowane w pozasklepowych urządzeniach w Polsce. Czas zaksięgowania środków zależy od obsługi płatności, jednak sam proces nie wymaga realizowania bonu w placówce handlowej. Gminna sieć punktów może służyć także aktywizacji mieszkańców i wspieraniu lokalnych inicjatyw. W Szwecji użytkownicy automatów mogą przekazywać wartość kaucji organizacjom społecznym lub na cele dobroczynne. Podobne mechanizmy, uzgodnione z operatorem, mogą łączyć zbiórkę opakowań z działalnością szkół, klubów sportowych i organizacji lokalnych. Dzięki temu infrastruktura zwrotu wspiera również edukację i współpracę społeczną – dodaje Piotr Gęśla. 

Większa dostępność punktów może sprzyjać zbieraniu opakowań, które w przeciwnym razie trafiałyby do odpadów zmieszanych lub pozostawały w przestrzeni publicznej. Przełożenie tych działań na ustawowe poziomy recyklingu osiągane przez konkretną gminę wymaga jednak właściwej sprawozdawczości i stosowania zasad przypisywania masy odpadów. Także możliwość ograniczenia strat związanych z przekierowaniem surowców powinna być oceniana na podstawie lokalnych kosztów i warunków współpracy. Odpowiednio przygotowany model pozwala połączyć wygodę konsumentów z celami samorządu, tworząc dodatkową sieć zbiórki odpowiadającą na potrzeby danej miejscowości.